Interview Swanny: Ethiek is van iedereen
Lees in dit interview alles over de gespreksmethode Moreel Beraad en de ervaringen van Swanny Kremer met deze ethische werkvorm.
We bespreken met Swanny onder andere:
- Moreel Beraad, wat is dat?
- Wanneer is iets een Moreel Beraad?
- Wat is de rol van de gespreksleider?
- Wat levert Moreel Beraad op?
“Gaan we ons bemoeien met hoe schoon een kamer is of mag iemand dat zelf bepalen, of: staan we toe dat deze cliënt een prostituee kan bezoeken?”
Interview Swanny Kremer
Als we het hebben over wat Forensisch Vakmanschap is komen ethische dilemma's daar steeds in terug. Iedereen die in de forensische zorg werk herkent het wel dat je je op een moment afvraagt: is dit nog wel moreel verantwoord? In de Forensische Werkplaats zijn een aantal leermiddelen over ethische dilemma's en Moreel Beraad te vinden. In een interview met Swanny Kremer gaan we hier verder op in.
Swanny Kremer, onderzoeker in de FPC Dr. S. van Mesdagkliniek, is filosoof en ethicus. Twaalfenhalf jaar geleden is zij begonnen met Moreel Beraad in de forensische zorg. Maar wat is Moreel Beraad precies, hoe voer je het uit en wat levert het op? Forensisch Vakmanschap ging op onderzoek uit.
Swanny werkt al 26 jaar in de psychiatrie en is ooit begonnen als sociotherapeut. Op de werkvloer viel het haar op hoe moeilijk het soms is om voldoende tijd te nemen voor het afwegen van dilemma’s. “Vaak moet je heel snel handelen en soms vraag je je achteraf af of je wel voor de beste keuze -of minst kwalijke- bent gegaan.” Swanny is uiteindelijk gaan werken bij de afdeling onderzoek, waar ze zich verdiept heeft in Moreel Beraad.
Moreel Beraad is een gespreksmethode waarin je met een team of groep mensen ethische dilemma’s van de werkvloer bespreekt. Het gaat niet over de vraag ‘wat is goede zorg’ in het algemeen, maar over ‘wat is goede zorg’ in deze situatie, met deze patiënt of cliënt, in deze omstandigheden. Bijvoorbeeld de vraag: gaan wij ons bemoeien met hoe schoon een kamer is of mag iemand dat zelf bepalen, of: staan we toe dat deze cliënt een prostituee kan bezoeken?
Mensen bespreken wel vaker dilemma’s met elkaar. Een dilemma bespreken wordt een Moreel Beraad als je de methodiek volgt. Een voorwaarde is dat er een onafhankelijke gespreksleider bij zit en je bij het dilemma de bespreking een aantal stappen doorloopt. De gespreksleider bemoeit zich niet met de inhoud – want de teams bepalen zelf wat zij inhoudelijk willen bespreken- maar helpt onder andere bij het structureren van het gesprek en het opdiepen van de waarde. Belangrijk is dat je vooraf bepaalt wat het dilemma is. Als je dit niet doet, kan het leiden tot chaos in de bespreking.
Veiligheid is héél belangrijk. Mensen moet zich vrij voelen om alles te kunnen zeggen. Als iets daarna terugkomt in bijvoorbeeld een beoordelingsgesprek dan is dat niet oké. Voor nieuwe teams kan het juist een hele goede manier zijn om elkaar te leren kennen.
De gespreksleider helpt bij het formuleren van het dilemma. Daarbij kijken ze naar welke informatie nodig is voor het bespreken van het dilemma en houden ze in de gaten of alle betrokkenen aanwezig zijn. Vervolgens ga je de situatie beargumenteren vanuit verschillende perspectieven: wat betekent het voor jou, voor degene die twijfelt, voor de patiënt, eventueel voor medepatiënten, het netwerk of wie er maar belangrijk zijn in deze situatie.
Swanny haalt een voorbeeld aan waar een team zonder gesprekleider Moreel Beraad hield.
“Ze hadden wel van tevoren het dilemma bepaald, maar onvoldoende: de verkering tussen cliënt X en mevrouw Y. Meneer X, hun patiënt, had een relatie gekregen met mevrouw Y, die aan de andere kant van de wereld woonde. In het bespreken van de situatie ging het gesprek al snel alle kanten op.
De een vond het problematisch dat het dag/nachtritme omdraaide omdat patiënt X hele nachten achter de computer zat te bellen, een ander vond de kosten van het bellen te hoog oplopen, een derde viel erover dat cliënt X veroordeeld was voor een zedendelict en mevrouw Y hier niet van op de hoogte was. Kortom: ze hadden onvoldoende uitgevraagd welk dilemma ze precies met elkaar wilden bespreken waardoor het gesprek niet bij elkaar kwam.”
Swanny
"Ik zie een dilemma soms als een stier die briesend op je af komt rennen, en jij moet kiezen of je je laat spietsen door de linker of de rechter hoorn."
Je komt tot een conclusie maar niet altijd meteen tot een oplossing. De conclusie kan ook zijn dat je nog te weinig weet en dus bepaalde dingen verder moet onderzoeken. Swanny zegt: “ik zie een dilemma soms als een stier die briesend op je af komt rennen, en jij moet kiezen of je je laat spietsen door de linker of de rechter hoorn. Je levert altijd wat in en geen enkele keuze is makkelijk. Als het simpel was zou je het ook geen dilemma noemen.”
In principe wel, als je je maar aan de methodiek houdt. Er zijn verschillende bruikbare methodieken. Je hoeft niet altijd een ingewikkelde methode te kiezen.
Wij houden ook Moreel Beraad met patiënten. We hebben hier een nieuwe methode voor ontwikkeld, omdat het stappenplan voor medewerkers niet voldeed. Een individuele casus bespreken is te spannend, maar thema’s bespreken werkte bij ons erg leuk. We hebben ooit bijvoorbeeld met medewerkers en patiënten de vraag besproken in hoeverre je jezelf kan zijn in de tbs, of welke informatie je wel en niet deelt met medepatiënten als er een incident heeft plaatsgevonden op de afdeling. Hierdoor is het wederzijds begrip echt vergroot.”
Los van de uitkomsten vinden teams het heel prettig om als team belangrijke zaken te bespreken. Ze leren elkaar beter kennen en beter snappen, maar ze leren ook zichzelf beter kennen. Het blijkt dat wanneer je morele sensitiviteit toeneemt, mensen morele dilemma’s sneller herkennen.
In de Van Mesdag hebben alle teams een eigen gespreksleider die getraind is en is er eens per 6 weken een Moreel Beraad. Dit heeft een leereffect, omdat ze regelmatig gedwongen worden situaties te bekijken vanuit verschillende perspectieven.
Dat in de Van Mesdag alle afdelingen ermee gingen starten.
Maar ik moet ook terugdenken aan een Moreel Beraad dat we ooit eens hebben gevoerd over een stervende patiënt. We hebben toen het dilemma besproken of we de wens van de patiënt konden uitvoeren om bij zijn familie thuis te sterven of dat hij in de kliniek moest blijven.
Een deel van het team wilde graag zijn laatste wens inwilligen, een ander deel van het team zat vooral op de vraag in hoeverre hij nog gevaarlijk was als medische behandeling toch iets van effect zou geven. In het Moreel Beraad hebben we alle stappen doorlopen, wat best pijnlijk was. Het riep namelijk bij veel teamleden heftige emoties op. Toen kwam naar voren dat men nog niet eens wist of hij wel welkom was bij de familie. Dit maakte voor mij helder hoe goed het is om soms even objectief een aantal stappen te doorlopen.”
Jazeker, en daarom is het zo belangrijk dat er een getrainde gespreksleider is. Het vraagt echt vaardigheid om hier goed mee om te kunnen gaan en het gesprek te structureren. Daarnaast is intervisie tussen de gespreksleiders ook belangrijk.
Zeker, bijvoorbeeld als je een bepaald doel wil nastreven. Bijvoorbeeld als een directie teams wil overhalen een bepaalde kant op te gaan. Je moet je niet laten sturen. Of als de emoties te heftig zijn. Dan kan het beter op een ander moment gedaan worden.
Als het je interesseert, ga er meer over lezen. En als je het echt heel interessant vindt: laat je trainen. En voor alle anderen: sta af en toe stil en kijk eens om je heen, neem tijd voor reflectie en zie de mens met wie je werkt. Ethiek is van iedereen, en Moreel Beraad is een mooie methode om ethische kwesties te bespreken.